(Nie)pamięć w okupowanym kraju - pod komunistycznymi rządami.

6. 1. Kask ze Stoczni Remontowej.jpgKonferencja jałtańska przekreśliła nadzieje Polaków na odbudowę niepodległego państwa. Ustanowiona pod auspicjami Kremla dyktatura komunistyczna w Warszawie nie zyskała poparcia społecznego i początkowo opierała się głównie na sile Armii Czerwonej i sowieckiej policji politycznej. W swoich działaniach nowa władza koncentrowała się m.in. na walce z pamięcią Polaków, czego częścią było celowe zafałszowywanie wizerunku Józefa Piłsudskiego. Przedstawiano go jako dyktatora, deprecjonowano pomajowe rządy i podważano osiągnięcia II Rzeczpospolitej. Niszczono także pamiątki po Marszałku, m.in. w 1947 r. zrabowano wyposażenie z jego domu w Sulejówku, spalono wypchaną Kasztankę, zakazano dostępu do krypty na Wawelu, w której pochowany był Józef Piłsudski. Wyjątkowo agresywna w okresie stalinowskim propaganda komunistyczna, nie była dostatecznie skuteczna, by pokonać legendę Piłsudskiego. Była ona obecna w rodzinach, gdzie kultywowano jego pamięć, przechowywano jego wizerunki i kolejnemu pokoleniu przekazywano jego niepodległościowe wartości. W późniejszych latach obraz Piłsudskiego w ówczesnej oficjalnej historiografii stawał się coraz bardziej zróżnicowany. Stopniowo zaczęły ożywiać swoją działalność środowiska weteranów walk o niepodległość, legionistów i żołnierzy II Rzeczpospolitej. Przy okazji kolejnych rocznic śmierci Marszałka i 11 Listopada spotykali się m.in. w podziemiach kościołów i konspiracyjnych lokalach organizując odczyty i dając wsparcie tworzącej się w latach 70. demokratycznej opozycji. Wizerunki Józefa Piłsudskiego a także jego publikacje zaczęły ukazywać się w drukach podziemnych. Pojawiał się na ulotkach, kartach i znaczkach pocztowych, zestawiany z najwybitniejszymi wodzami i władcami Rzeczpospolitej. Na jego ideowe dziedzictwo powoływała się powstała w 1980 r. „Solidarność”, widząc w nim wielkiego polityka, męża stanu i przede wszystkim symbol niepodległej ojczyzny. Z oddolnej inicjatywy zaczęły powstawać stowarzyszenia, mające na celu przywracanie pamięci o Marszałku, powstał m.in. Komitet Opieki nad Kopcem Józefa Piłsudskiego, od 1981 r. przywrócono przedwojenną sierpniową tradycję Marszów Szlakiem I Kompanii Kadrowej, a 11 listopada, na miesiąc przed wprowadzeniem stanu wojennego, w wyniku głosowania załogi, Stocznia Remontowa w Gdańsku przyjęła imię Józefa Piłsudskiego. Wszystkie tego typu działania były wyrazem sprzeciwu wobec komunistycznego systemu władzy.

W 1989 r., po raz dr6. 3. Maciejówka z Marszu Szlakiem I Kompanii Kadrowej z 1981 r..jpgugi w XX wieku, Polacy odzyskali niepodległość. Została ona zdobyta w wyniku ogromnego wysiłku polskiego społeczeństwa. Podobnie jak odzyskanie niepodległości przez Polskę na początku XX w. było długim i złożonym procesem, tak obalenie dyktatury komunistycznej nie dokonało się w postaci jednorazowego przełomu. Dlatego analogicznie, jak w przypadku odrodzenia Polski po okresie zaborów i święta 11 Listopada, wskazano na datę 4 czerwca 1989 roku. Symboliczny wymiar miał powrót do kraju insygniów władzy prezydenckiej II Rzeczpospolitej oraz konstytucji kwietniowej – testamentu politycznego Józefa Piłsudskiego, przekazanych prezydentowi Lechowi Wałęsie przez prezydenta Ryszarda Kaczorowskiego na Zamku Królewskim w Warszawie 22 grudnia 1990 r.

Znaczenie Marszałka dla historii narodu uznawał wielki autorytet Polaków – Karol Wojtyła, który będąc jeszcze metropolitą krakowskim odprawiał msze w Krypcie pod Wieżą Srebrnych Dzwonów. Już jako papież Jan Paweł II stawiał Polakom równie wielkie wyzwania, co Józef Piłsudski, zwracając uwagę, że niepodległość to przede wszystkim odpowiedzialność, a wolność jest nie tylko dana, ale i zadana.